نویسنده: نیکلاس گارنهام | به‌نظر می‌رسد جامعه اطلاعات که یکی از مهم‌ترین و تأثیرگذارترین پدیده‌های زندگی امروز است تا‌کنون کم‌تر از منظر اقتصاد سیاسی تحلیل شده‌است. این نوشتار به‌همین مسئله می‌پردازد. نویسنده در این مطلب اقتصاد سیاسی جامعه اطلاعات را از گذر دو محور عمده اقتصاد سیاسی فرهنگ تحلیل کرده‌است. این دو محور به‌صورت کلی شامل فناوری‌ها و اطلاعات هستند و تأثیر هر یک در تناسب با دیگری تعریف شده‌است. از این رهگذر بسیار امکان‌پذیر است که در زمان‌های مختلف مصالحه‌هایی سیاسی در راستای منافع شرکت‌ها و خلاف منافع عمومی پیش بیاید.

اقتصاد سیاسی جامعه اطلاعات عرصه‌ای پیچیده است که من در جای دیگری با عمقی بیشتر نسبت به آن‌چه در اینجا بیان می‌کنم آن را تجزیه و تحلیل کرده‌ام. اما من فکر می‌کنم می‌توان دو محور عمده را در اقتصاد سیاسی فرهنگ شناسایی کرد که با اقتصاد سیاسی جامعه اطلاعات ادغام شده‌اند. اولی مربوط به فناوری – تجزیه و تحلیلی از توسعه فناوری های اطلاعات و ارتباطات و تاثیر آن ها – است. دومی مربوط به اطلاعات – تجزیه و تحلیلی از رشد کلی تولید و توزیع اطلاعات در اشکال مختلف آن در سراسر اقتصاد به عنوان یک کل، و پیامدهای آن – است.

فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات

روشن است که نقطه اجماع بین اقتصاد سیاسی فرهنگ و اقتصاد سیاسی جامعه اطلاعات در اطراف فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات و نظم آن‌ها بود. با نظر به نتیجه‌ای از تجزیه و تحلیلی که در بالا شرح داده شد، اقتصاد سیاسی فرهنگ مجبور شده بود به‌ رسمیت بشناسد. صنایع فرهنگ،فرهنگ راه آن‌ها بودند چرا که در طول تاریخ با روش‌های مختلف بهره‌برداری از فناوری‌های بازتولید، و فراتر از همه، توزیع و توسعه یافته‌بودند. بحث اصلی بر سر رادیو و تلویزیون تجاری خصوصی در مقابل رادیو و تلویزیون خدمات عمومی، در اصل بحثی بر سر نظم و قدرت عمومی به‌دست آمده از کنترل و تخصیص رادیو بود. محرک اصلی در پس رشد فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات و منافع اقتصادی آن ناشی از نیازهای تولید به‌طور کلی بود. صنایع فرهنگی از طریق توسعه و تنظیم شبکه‌های ارتباطات از راه دور (مخابراتی) در دهه ۱۹۸۰ میلادی درگیر شدند.

ارتباطات، شبکه‌ها و مقررات آن‌ها

در خصوصی‌سازی و مقررات‌زدایی گسترده حال حاضر که در دهه ۱۹۸۰ میلادی اتفاق افتاده‌است، مرکز تمرکز ارتباطات از راه دور، مالکیت و مقررات آن‌ها بود. به‌نظر من بسیار ساده‌انگارانه است که مانند یک نئولیبرال معمولی، آن را فشار بنیادگرایانه بازار توصیف کنیم. مخالفت با آن با نام بنیادگرایی ضدبازار ناتوان بوده و هست، چرا که درگیر عدم توجه جدی به اقتصاد سیاسی مرتبط با آن است. اقتصاد سیاسی، حتی در صورت‌های لیبرال آن، از زمان آدام اسمیت، حالت خاصی از شبکه‌های ارتباطی را شناخته‌است. به عنوان کالاهای عمومی با ویژگی‌های انحصار طبیعی، آن‌ها به ارائه مستقیم دولت و یا مقررات بسته دولتی نیاز دارند و همیشه نیاز داشته‌اند. مهم است تأکید شود که بحث تنظیمی اولیه در مورد دسترسی مصرف‌کنندگان عادی نیست، بلکه درباره راه‌هایی است که از طریق آن کنترل‌کنندگان این شبکه‌ها می‌توانند اجاره‌ها را از کنترل اختصاصی خود از دیگر بخش‌های تولید و توزیع استخراج کنند. به‌همین دلیل است که بحث در مورد خدمات جهانی و بحث جانشین آن در مورد به‌اصطلاح شکاف دیجیتالی تا حد زیادی در کنار نقطه اصلی است. شبکه‌های مخابراتی و خدماتی برای و تا حد زیادی به‌وسیله استفاده تجاری توسعه داده شده‌اند. نتیجه آن گسترش فضایی بازار و افزایش مقیاس و پیچیدگی تولید صنعتی و زنجیره عرضه و مشکلات هماهنگی است. تا دهه ۱۹۷۰ میلادی، حفظ این سیستم در جایگاه خود جزء منافع دوجانبه همه طرف‌ها – صاحبان شبکه، مصرف‌کنندگان خانگی و تجاری – بود. اما همان‌طور که الی نوام[۱] استدلال کرده‌است (نوام ۱۹۹۴) این ائتلاف تحت دو فشار شکست. از یک‌سو، هنگامی که رشد بهره‌وری متزلزل شد و اطلاعات به‌تناسب هزینه‌های شرکت‌های بزرگ افزایش یافت و سربار شد، بخش شرکتی تلاش برای کاهش هزینه‌ها را آغاز کرد. از سوی دیگر در پاسخ، شرکت‌های بزرگ فناوری اطلاعات و ارتباطات، از جمله IBM، توانایی فنی و انگیزه برای خدمت به‌این بازار را با ارائه خدمات اطلاعات و ارزش افزوده خود روی شبکه‌های مخابراتی داشتند. در نتیجه زمین بازی اقتصادی و مقرراتی پیچیده‌تر شد. فعل و انفعال بین توسعه فناورانه، رقابت شرکتی و منطقه‌ای و منافع عمومی مختلف یکی از داینامیک‌های دائماً در حال تغییر که به‌نظر من هرگز نمی‌توانند بیش از مصالحه‌ای موقتاً پایدار باشند. قطعاً دوگانگی‌ای ساده بین منافع شرکت‌ها و منافع عمومی وجود ندارد. ممکن است در هر زمانی طیف وسیعی از امکان هزینه سود و تجارت و مصالحه‌های مقرراتی قابل دفاع سیاسی وجود داشته باشد.

[۱] Eli Noam

منبع:

Wasko, J., Murdock, G. and Sousa, H. (2011), The Handbook of Political Economy of Communications. New Jersey: Blackwell Publishing Ltd.