روزها و سال‌های ابتدایی انقلاب۵۷ در تاریخ تئاتر ایران دوران کم‌نظیری است. دورانی که با کم‌شدن سانسور و نظارت حکومتی و آزادی به وجود آمده پس از انقلاب، گروه‌های مختلف تئاتری با تفکرات گوناگون سیاسی منعی بر سر راه اجراهای خود نمی‌دیدند و خود مسئول نظارت بر اجراهای تئاتری خود بودند. اما این دوران زیاد طولانی نبود و مرکزی با عنوان هنرهای نمایشی در وزارت ارشاد مسئول تئاتر کشور شد.

آیت‌الله خمینی به ایران آمده بود و انقلاب بیش از هر زمان دیگری نزدیک به نظر می‌رسید. روزنامه‌ها و احزاب با استفاده از فضای به وجود آمده به افشاگری از دوران گذشته پرداختند. ۱۸بهمن در روزنامه کیهان، کارکنان وزارت فرهنگ و هنر اسامی سانسورچیان آن دستگاه حکومتی را منتشر کردند. براساس بخشنامه ۱۱۰۵۳۸ ، به تاریخ ۱۰ بهمن ماه ۱۳۵۶ و با امضای «محمود کاشفی» وزیر مشاور در امور اجرایی، درخشنده زعیمی، مهرداد پهلبد، رضا قطبی، داریوش همایون، محمود جعفریان، هلاکو رامبد به عنوان اعضای هیئت سانسور و نظارت بر امور فرهنگی وهنری، مطبوعات ونشر کتاب منصوب شده بودند. به  فردی با نام «صالح» به عنوان مسئول نظارت بر نمایشنامه و مدیرکل اداره نظارت و نمایش وزارت فرهنگ و هنر دوران شاهنشاهی اشاره شده بود.(کیهان۱۳۵۷/۱۱/۱۸،ص۶)

با توجه به وضعیت عمومی سیاسی و اجتماعی، فعالیت‌های تئاتری تعطیل بود. مراکز تئاتری تبدیل به محلی برای سخنرانی‌های حزبی و میتینگ‌های گروهی در راستای انقلاب شده بودند. در تئاتر شهر «محسن یلفانی» از به‌ مزایده گذاشتن هنر در رژیم گذشته سخن می‌گفت و از دستگاه حکومتی گذشته و سانسور نمایش‌ها و آثار هنری متعهد انتقاد‌های شدیدی کرد. دو روز پس از پیروزی انقلاب، «مصطفی اسکویی» اعلام کرد که نخستین نمایش در عصر جمهوری را با عنوان «قیام در هائیتی» به نشانه همراهی با انقلاب مردم با اعضای گروه هنری آناهیتا اجرا خواهد کرد.(کیهان۱۳۵۷/۱۱/۲۶،ص۲) دوم اسفند همزمان با ورود کمیته‌های انقلاب در رادیو و تلویزیون، تئاتر شهر و کارگاه نمایش به دستور صادق قطب زاده- سرپرست جدید رادیو و تلویزیون پس از پیروزی انقلاب- توسط کمیته‌های انقلاب تا تعیین سرپرست جدید برای آنها، مهر و موم شد و عباس نعلبندیان و رضا ژیان هم بازداشت شدند. (آیندگان ۱۳۵۷/۱۲/۱۵،ص۳) هفتم اسفند، سرپرست جدید تئاتر شهر در تماسی با روزنامه‌ی اطلاعات بدون این‌ که خود را معرفی کند، خط مشی جدید تئاتر شهر را مبتنی بر صرفه‌جویی در هزینه‌ها و انجام کارها به وسیله کارکنان و هنرمندان متعهد به انقلاب، تشریح کرد. در همین روز اداره نگارش و سانسور وزارت فرهنگ و هنر هم در پی نوشته‌ها و انتقادهای متعدد روشنفکران و نویسندگان مبنی بر ایجاد دیکتاتوری جدید، منحل شد. (اطلاعات۱۳۵۷/۱۲/۷،ص۱۲)

۱۲ فروردین۱۳۵۸ ، اولین اعتراض هنرمندان تئاتر که در میان آنها نام افرادی چون بیضایی، ساعدی، جوانمرد و … به چشم می‌خورد، نسبت به ادامه‌ی بازداشت عباس نعلبندیان و رضا ژیان شکل گرفت.

اما در رادیو و تلویزیون اوضاع به گونه‌ای دیگر بود. صادق قطب زاده دستور به برکناری تعداد زیادی از مسئولان پیشین آن سازمان داد. در میان طردشدگان هنرمندان نام‌آشنایی چون آشوربانی پال بابلا، بیژن صفاری، پرویز کیمیاوی، فرخ غفاری و ایرج گرگین حضور داشتند. (کیهان۱۳۵۷/۱۲/۹،ص۴) با این وجود در ۲۲ اسفندماه ۱۳۵۷ از سوی دولت موقت، شورای عالی فرهنگ تشکیل شد. این شورا شامل علی شریعتمداری، پرویز ورجاوند، ناصر تکمیل همایون، رضا داوری، احمد محیط طباطبایی و محمد اسلامی و … وظیفه‌ی تعیین هدف‌ها وخط مشی های فرهنگی انقلاب را بر عهده داشت.(کیهان۱۳۵۷/۱۲/۲۳،ص۲)

یک ماه پس از پیروزی انقلاب و در تالار دانشکده هنرهای زیبا، هنرمندان و کارکنان فنی تئاتر برای تبادل نظر پیرامون تشکیل سندیکای تئاتر گرد هم آمدند و قرارشد اساسنامه اصلاح و پس از آن در جلسه‌ی آینده تصویب شود. (آیندگان ۲۴/۱۲/۱۳۵۷،ص۳) هم‌زمان با انتصاب «جمشید مشایخی» به عنوان سرپرست و رئیس اداره برنامه‌های تئاتر، ۲۶ اسفند ۱۳۵۷ در تالار دانشکده‌ی صنعتی، «استثنا و قاعده» نوشته‌ی برشت به کارگردانی رکن الدین خسروی، نخستین نمایش پس از انقلاب به روی صحنه رفت.(اطلاعات۱۳۵۷/۱۲/۲۷،ص۳)

در آخرین روز سال ۱۳۵۷‌، نادر خوشدل به عنوان مسئول تئاتر شهر تأکید کرد که از این پس در تئاتر شهر بلیط نمی‌فروشیم چراکه معتقدیم هنرمند نباید خرید و فروش شود. او در ادامه با اشاره به آغاز به کار مجدد تئاتر شهر از اجرای نمایش «حروفیه» نوشته‌ی شهید قشقایی توسط هنرمندان متعهد و یاران آن شهید خبر داد.(اطلاعات۱۳۵۷/۱۲/۲۹،ص۱۲)

در روزهای نخست سال ۱۳۵۸ اولین نهاد برای ساماندهی نمایش بعد از انقلاب شکل گرفت. شورای عالی فرهنگ در تاریخ ۸ فروردین ۱۳۵۸، تصمیم به ایجاد کمیته‌های گوناگون برای ارزیابی و ساماندهی وضعیت فرهنگی و هنری کشور گرفت. یکی از این کمیته‌ها هم کمیته نمایش بود.(آیندگان۱۳۵۸/۱/۹،ص۴) همچنین خوشدل سرپرست تئاتر شهر در روزنامه‌ها،  گزارشی از وضعیت بودجه ۱۶ میلیونی در زمان شاه و۱۲۰ نفر کارکنان تئاتر شهر داد.

۱۲ فروردین۱۳۵۸ ، اولین اعتراض هنرمندان تئاتر که در میان آنها نام افرادی چون بیضایی، ساعدی، جوانمرد و … به چشم می‌خورد، نسبت به ادامه‌ی بازداشت عباس نعلبندیان و رضا ژیان شکل گرفت.(کیهان۱۳۵۸/۱/۱۲،ص۴)

انقلاب شده بود ولی هرج و مرج وضعیت باعث تکرار رویه‌های رژیم سابق شده بود. با این حال در دومین جلسه شورای عالی فرهنگی در ۱۵ فروردین ۱۳۵۸، تصمیم به تدوین سیاست فرهنگی دولت با  حضور افرادی چون پرویز ورجاوند، ناصر تکمیل همایون، احمد محیط طباطبایی، مصطفی رحیمی، محمد علی جعفری، خسرو فرشید رود، مرتضی ممیز، فتح الله مجتبایی، محمود عنایت،غلامعلی عرفان، فوزیه مجد و مریم میرهادی ، گرفته شد.(آیندگان۱۳۵۸/۱/۱۶،ص۲)

۱۸ فروردین۱۳۵۸، جمشید مشایخی- سرپرست جدید اداره تئاتر-  در گفتگویی که در کیهان منتشر شد از بین بردن فضای پلیسی و سانسور در تئاتر را برنامه‌های اصلی اداره تئاتر معرفی کرد. مشایخی در این گفتگو به آماده شدن تالار سنگلج تا مهر و همچنین اختصاص تالار رودکی به فیلم، موسیقی و تئاتر اشاره کرد و ایرج راد، هرمز هدایت، رکن الدین خسروی، محسن نعمان‌فر، صابرانصاری، خسرو سمیعی و محسن اعرابیان به عنوان اعضایی از خانواده تئاتر که بر کار تئاتر نظارت خواهند کرد، معرفی کرد. سندیکای تئاتر هم در خرداد با موضوع انقلاب، هفته تئاتر را برگزار خواهد کرد. (کیهان۱۳۵۸/۱/۱۹،ص۴)

همه کارها به دست خود دست‌اندرکاران و هنرمندان همان شاخه انجام می‌شد و تئاتر هم از این وضعیت بهترین بهره را برد. میزان تولید و تنوع تئاتر و همچنین از بین‌رفتن تقریبی نظارت و سانسور از ویژگی‌های شاخص این دوران است که بیشتر هنرمندان تئاتر آن زمان از آن دوره به عنوان دوره‌ای طلایی یاد می‌کنند.

سندیکای تئاتر فردای این گفتگو  با تصویب اساسنامه در آمفی‌تئاتر دانشکده هنرهای زیبا و در حضور بالغ بر ۱۰۰ نفر از دست‌اندرکاران تئاتر به صورت رسمی آغاز به کار کرد. در همین راستا انتخابات سندیکای هنرمندان وکارکنان فنی تئاتر ۲۲ اردیبهشت برگزار شد و محمود دولت آبادی به عنوان رئیس سندیکا انتخاب شد.(آیندگان۱۳۵۸/۱/۲۰،ص۲)

فروردین ۱۳۵۸با توجه به آرام‌تر شدن فضای عمومی جامعه اجراهای تئاتر کم‌کم رونق گرفتند. با توجه به این که دانشگاه‌ها مکان‌هایی برای تبادل آرا و بحث‌های سیاسی و اجتماعی آن زمان بود و همچنین ذهنیت منفی بیشتر مردم و جامعه فرهنگی از مکان‌هایی مانند تئاتر شهر، تالار رودکی و خانه نمایش، دانشگاه‌های هنری دراجرای نمایش‌های پس از انقلاب نقش پر رنگی داشتند. ذهنیتی که این مکان‌های تئاتری را وابسته به رژیم سابق و در راستای سیاست‌های فرهنگی آن رژیم می‌دانست. در این روزها نمایش‌های اجرا شده در سالن‌های تهران شامل «استثنا وقاعده » به کارگردانی رکن‌الدین خسروی در تالار دانشکده‌ی صنعتی و «مجاهد» در تئاتر لاله زار با بازی توران مهرزاد و یدالله شیراندامی بود.

اجرایی از نمایش عباس آقا، کارگر اینترناسیونال

از دوم اردیبهشت ۱۳۵۸ «سعید سلطان‌پور»شاعر و هنرمند انقلابی و چریک فدایی خلق شناخته شده، نمایش«عباس آقا، کارگر اینترناسیونال» که روایت ۲۴ ساعت از زندگی عباس آقا است، اجراکرد. نمایش مستندی براساس ۹ ساعت گفتگوی ضبط شده با عباس آقا و همسرش، باعث اعتراض‌های گسترده نیروهای ارتجاعی به این اجرا شد. اجرای این نمایش در پی اعتراض به آن بنا به تصمیم شورای دانشکده پلی تکنیک در ۲۳اردیبهشت توقیف شد. ولی سلطان‌پور که سابقه بازداشت و شکنجه و تبعید در رژیم گذشته را داشت، کوتاه نیامد. سالن اجرای این نمایش را تغییر و در دانشکده هنرهای تزیینی اجرای این نمایش را ادامه داد  تا اینکه ۲۶  اردیبهشت بر اثر درگیری و ضرب وشتم بازیگران وتماشاگران به دست معترضین به آن، اجرا به صورت موقت تمام شد.  با توجه به این حادثه، سلطان‌پور به آیات عظام و دولت هشدار داد تا آزادی‌ها محدود نشود.(آیندگان۱۳۵۸/۲/۲۷،ص۳) در همین ماه نمایش «سربازها» به کارگردانی هرمز هدایت به عنوان نخستین نمایش پس از انقلاب بدون سانسور، در تالار رودکی با بازی سعید نیکپور، مجید مظفری، اسماعیل محرابی، غلامحسین لطفی و فیروز بهجت‌آبادی به روی صحنه رفت.

نهم اردیبهشت، مراسم روز جهانی تئاتر که قرار بود جامعه هنری آناهیتا برگزار کند، در اعتراض به اعمال سانسور و کنترل سخنرانی‌ها از جانب وزارت فرهنگ، لغو شد. لیست سخنران‌ها و موضوع سخنرانی‌ها بدین صورت بود:

  • «محمد علی مهمید»:درباره‌ی  جامعه‌ی هنری آناهیتا
  • «محمد تقی کهنمویی» : تئاتر فرهنگ، فردوسی و سعدی(فعالیت‌های تئاتری عبدالحسین نوشین)
  • «مهدی فتحی» : درباره‌ی آناهیتا و معضلات تئاتر آزاد
  • «ناصر رحمانی‌نژاد» : درباره‌ی انجمن تئاتر ایران
  • «مصطفی اسکویی» : درباره‌ی روز جهانی تئاتر

این مراسم، ۲۰ اردیبهشت ماه با حضور جمع زیادی از دست‌اندرکاران تئاتر در دانشکده‌ی صنعتی شریف برگزار شد اما محمود دولت‌آبادی هم به لیست سخنران‌ها اضافه شده بود. اسکویی در این مراسم به حضور هنرمندان تئاتر با تفنگی در دست در سنگرهای انقلاب اشاره کرد و از برطرف کردن تئاتر منحرف دولتی سابق سخن گفت.(کیهان۱۳۵۸/۲/۲۲،ص۶)

اما نخستین تلاش از جانب دولت برای تعیین سیاست‌های تئاتر پس از انقلاب  ۱۰اردیبهشت‌ماه ۱۳۵۸، در قالب دعوت به همکاری از کارشناسان تئاتر و اهل فن دیده می‌شود. در این فراخوان شورای تعیین خط مشی و سیاست فرهنگی وزارت فرهنگ وهنر در ارتباط با اداره برنامه‌های تئاتر و برای تعیین و پی‌ریزی سیاست فرهنگی کشور در قبال تئاتر از کارشناسان دعوت به همکاری کرد. در این فراخوان با اشاره به جلساتی که تاکنون این شورا داشته، بر ویژگی اساسی تئاتر یعنی آزادی مطلق از نظر اعضا تأکید شده بود. شورای مذکور شامل این افراد بود:

«غلامحسین ساعدی، محمود دولت آبادی، عباس جوانمرد، ناصر رحمانی‌نژاد، محسن یلفانی، ایرج راد، رکن‌الدین خسروی، جعفر والی، سعید سلطان‌پور، جمشید مشایخی، بهرام بیضایی، اکبر رادی، محمدتقی کهنمویی، خسروحکیم‌رابط، منوچهرشیبانی، غلامعلی عرفان، علی رفیعی، حمید سمندریان، جوادمجابی، غلامرضا موسوی و محمد ابراهیمیان.» (کیهان ۱۳۵۸/۲/۱۰،ص۴)

۲۷ اردیبهشت سندیکای تازه تأسیس تئاتر، در پی حمله به تئاتر «عباس آقا، ….» و همچنین مزاحمت‌هایی که از جانب برخی نهادها در راه اجرای نمایش‌های خیابانی ایجاد شده بود، در نامه‌ای به دولت موقت خواهان برطرف شدن این مسئله شد. (اطلاعات ۱۳۵۸/۲/۲۷،ص۱۲)

۳۰ اردیبهشت ۱۳۵۸ پرویز ورجاوند از قائم مقامی وزارت فرهنگ وهنر کنار رفت و  مهدی برکشلی به جای او با عنوان معاونت فرهنگی وزارت فرهنگ وهنر منصوب شد. در این زمان عمده فعالیت‌های هنری و فرهنگی زیر نظر دو وزارتخانه بود؛ یکی فرهنگ وهنر وآموزش عالی و دیگری وزارت اطلاعات وجهانگردی به وزیری «ناصر میناچی»که هفتم خردادماه ۱۳۵۸ ، به وزارت ارشاد ملی تغییر نام داد.

با شروع ماه رمضان در ابتدای مردادماه ۱۳۵۸ و در حالی که نخستین ماه رمضان در دوران جدید فرارسیده بود، آیت‌الله خمینی در دیدار با مسئولان رادیو و تلویزیون دستور به حذف موسیقی از تمامی برنامه‌ها داد.

پس از ناآرامی‌های روزهای نخست تغییر حکومت اکنون فضای تئاتر دوباره پویایی خود را از سر گرفته بود. خرداد ۱۳۵۸، ایرج زهری همراه با خسرو شکیبایی و تانیا جوهری در انستیتو گوته نمایشنامه‌خوانی کرد. در خانه نمایش محمد اسکندری نمایش«کتیبه» را براساس شعری از اخوان و اصغر همت نمایشی با عنوان «خدا را هجی کن» و محمد کوثر نمایش «تسخیر شدگان» نوشته آلبر کامو را در تالار مولوی اجرا کردند. گروه تئاتر پیاده «دایره گچی قفقازی» نوشته برشت و با کارگردانی داریوش فرهنگ را از ۱۵ خرداد ماه در تئاتر شهر اجرا کردند. اداره برنامه‌های تئاتر در این زمان با سرپرستی جمشید مشایخی مأمنی برای تولید و تمرین تئاتر پس از انقلاب شده بود؛ افزون بر آثاری که اشاره شد برخی از کارها نیز در مرحله تولید بودند که از آن جمله می‌توان به این موارد اشاره کرد: «شاه می‌میرد» به کارگردانی رضا کرم‌رضایی برای اجرا در مجموعه برج آزادی، «مرده‌های بی‌کفن ودفن» به کارگردانی حمید سمندریان ،«ضحاک» نوشته و کار سعید پورصمیمی، «گوشه گیران آلتونا» به کارگردانی رکن‌الدین خسروی، «حکومت نظامی» به کارگردانی منیژه محامدی ،«گالیله» به کارگردانی رجب محمدین و نمایش‌های دیگری که تمرین و یا اجرا می شد.(اطلاعات ۱۳۵۸/۳/۵،ص۶)

۱۹ خرداد، سندیکای تئاتر بار دیگراز دولت خواست تا نسبت به حمله به نمایش‌ها واکنش و اقدام لازم جهت امنیت هنرمندان تئاتر انجام دهد. در همین روز، بهرام بیضایی در مقاله‌ای برای روزنامه اطلاعات طرحی را برای ساختار آینده تئاتر ایران پیشنهاد کرد که اساس آن بر استقلال تئاتر از نظارت دولت و آزادی کامل بیان و اندیشه‌های انتقادی بود.(اطلاعات ۱۹/۳/۱۳۵۸،ص۶)

۷ تیر، روزنامه کیهان با چاپ اسامی تعدادی از بازداشت‌شدگان روزهای نخستین انقلاب که روز گذشته آزاد شده بودند به نام عباس نعلبندیان در میان آن‌ها اشاره کرد و این خود نوید برطرف شدن محدودیت‌ها و تنگ نظری‌های متعصبانه روزهای نخستین انقلاب را می‌داد. با وجود گرفتاری‌های اساسی که در مسائل حکومتی و کنترل وضعیت عمومی وامنیتی کشور پس از انقلاب وجود داشت، کم‌تر کسی از دولت‌مردان به فکر برنامه‌ریزی فرهنگی و اتخاذ سیاست‌های هنری برای ایران پس از انقلاب بود. همه کارها به دست خود دست‌اندرکاران وهنرمندان همان شاخه انجام می‌شد و تئاتر هم از این وضعیت بهترین بهره را برد. میزان تولید و تنوع تئاتر و همچنین از بین‌رفتن تقریبی نظارت و سانسور از ویژگی‌های شاخص این دوران است که بیشتر هنرمندان تئاتر آن زمان از آن دوره به عنوان دوره‌ای طلایی یاد می‌کنند.

این وضعیت سبب شد در نشست‌هایی که برای تعیین خط مشی فرهنگی از جانب وزارت فرهنگ برگزار می‌شد، از تکثر آرا و نظریات گوناگون برای تهیه سیاست‌های فرهنگی انقلاب استفاده شود. ۱۷ تیربا تلاش ناصر تکمیل‌همایون، دبیر شورای عالی فرهنگ  همایش منشور فرهنگ ملی برگزار شد. تکمیل همایون پیش از این در گفتگویی با روزنامه کیهان، منشور فرهنگی را که برای نخستین بار در ایران برای پی‌ریزی بنیادهای جدید در فرهنگ تنظیم شده بود، به این شرح اعلام کرد:

  1. استقرار؛ تنوع وتعالی فرهنگ در برخورد فعال ، آزاد و دموکراتیک مردم با مسائل فرهنگی
  2. فرهنگ ایران در پهنه تاریخی و قلمرو جغرافیایی در رابطه اصیل با فرهنگ‌های قومی، کلیتی تجزیه‌ناپذیر دارد.
  3. تنوع فرهنگ ایران از طریق حمایت و رواج فرهنگ‌های قومی ایران باید حفظ شود وگسترش یابد.
  4. فرهنگ، مشخص‌کننده  آرمان‌های یک ملت است؛ از این‌رو مردم حق مشارکت آزاد در تعیین سیاست‌های فرهنگی خود دارند.
  5. وظیفه دولت، حمایت از آفرینش‌گران و ایجاد امکانات برای رشد و توسعه فرهنگ است.
  6. استمرار و پویایی فرهنگ ایران مدیون پیوند سالم با فرهنگ‌های برون‌مرزی براساس مبادله  آزاد و برابر است.
  7. فراهم‌آوردن موقعیتی که انسان بتواند از کارپذیری رهاگشته و کارساز باشد.
  8. ایجاد مدارسی باز برای فعالیت‌های فرهنگی و جلوگیری از تسلط نهادی خاص بر فرهنگ
  9. جلوگیری از پیش‌برد عناصر فرهنگ‌های امپریالیستی از راه طرد ارزش‌های فرهنگ مهاجم
  10. رشد مستقل هر فرهنگ ضامن تفاهم جهانی فرهنگ‌هاست.
  11. سیاست فرهنگ در زمینه تعلیم وتربیت باید متوجه توان بخشیدن به نگرش انتقادی افراد و پرورش حس ابداع و ابتکار در طریق رهبری فرهنگ ایران باشد.» (کیهان ۱۳۵۸/۴/۲۳،ص۶)

در همایش اشاره شده با حضور افرادی چون مصطفی رحیمی، جواد مجابی، محمود عنایت، محمود اردلان، پرویز وکیلی، محسن یلفانی و محمد مفتح ، بحث درباره فرهنگ به قانون اساسی کشید؛ مفتح بر الزام گسترش فرهنگ اسلامی در کشور تأکید کرد ولی افراد حاضر با توجه به محدودیت‌ناپذیر بودن فرهنگ و همچنین آزادی مردم در انتخاب فرهنگ اسلامی به عنوان نوعی از فرهنگ، خواهان عدم فشار ایدئولوژیک بر فرهنگ شدند. در ادامه بحث، رحیمی پیشنهاد داد در اصل دوم قانون اساسی به فرهنگ ایرانی هم در کنار فرهنگ اسلامی اشاره شود و به این صورت تغییر کند: نظام جمهوری اسلامی، نظامی است توحیدی بر پایه فرهنگ اصیل ایرانی و اسلامی.

در این همایش، چهار کمیته برای سازمان‌دهی مسائل مربوط به فرهنگ وهنر به این ترتیب تشکیل شدند:

۱- آفرینش‌های هنری به سرپرستی مصطفی رحیمی

۲- میراث فرهنگی به سرپرستی ایرج افشار

۳- روابط فرهنگی به سرپرستی محمد جعفر محجوب

۴-  آموزش و گسترش فرهنگ به سرپرستی محمد مفتح.

در جلسه‌ای که مدتی پس از این همایش برگزار شد، کمیته‌های فوق از فعالیت‌های خود در این مدت گزارش دادند و طرح‌هایی جهت سیاست‌گذاری فرهنگی پیشنهاد کردند.

در میان این گزارش‌ها با توجه به موضوع مورد بررسی ما، طرح کمیته آفرینش‌های فرهنگی قابل ذکر است. این طرح که توسط  مصطفی رحیمی خوانده شد، شامل دوازده بند بود که می‌توان آنها را به این صورت خلاصه کرد؛

تأکید بر تضمین کامل آزادی اندیشه وبیان هنری، مقابله با سانسور، حمایت از آفرینندگان هنری، ایجاد سندیکاهای هنری، حمایت از طرح اندیشه‌های مترقی، مقابله با مدرک گرایی، تخصیص بودجه دولت به فعالیت‌های هنری بدون دخالت ایدئولوژیک، جلب همکاری دولت با سندیکاها، اصلاح قانون حق تألیف و تصنیف و ایجاد درک جدید از هنر به عنوان وسیله پیش‌برد اهداف انقلابی و متحول.

پوستر اجرای عباس آقا، کارگر ایران‌ناسیونال

همچنین این طرح دربرگیرنده پیشنهادهایی در زمینه تئاتر بود؛ ازجمله تضمین و تأمین کلیه فعالیت‌های نمایشی از سوی دولت، حمایت مالی در بنای تالارهای جدید، تجدیدنظر در آموزش تئاتر، تضمین وجود نقطه نظرهای گوناگون در تئاتر و سبک‌های مختلف، تهیه و تنظیم تئاترهای تلویزیونی با کمک سندیکای تئاتر، لغو مالیات و برنامه‌ریزی در استفاده از سالن‌های موجود.(همان،ص۶)

با شروع ماه رمضان در ابتدای مردادماه ۱۳۵۸ و در حالی که نخستین ماه رمضان در دوران جدید فرارسیده بود، آیت‌الله خمینی در دیدار با مسئولان رادیو و تلویزیون دستور به حذف موسیقی از تمامی برنامه‌ها داد. هرچند که روز بعد از این فرمان یعنی ۲ مرداد موسیقی از برنامه‌ها حذف شد اما دولت اعلام کرد این حذف به علت فرارسیدن ماه رمضان است و پس از این ماه دوباره موسیقی پخش خواهد شد. در این ماه بیشتر تئاترها نیمه فعال بودند وتنها نمایش «در ظلمت» به کارگردانی ناصر نجفی در تالار مجموعه آزادی اجرا داشت. پس از ماه رمضان، نمایش «مرده‌های بی‌کفن ودفن» به کارگردانی حمید سمندریان و نمایش‌های «ولد کشته» به کارگردانی صادق هاتفی، «پتک» به کارگردانی بهزاد فراهانی، «کله‌گردها وکله‌نوک‌تیزها» به کارگردانی ناصر رحمانی‌نژاد و «گوشه‌گیران آلتونا» به کارگردانی رکن‌الدین خسروی اجرا داشتند.(کیهان۱۳۵۸/۵/۱۵،ص۴)

دیگر اجراها در مرداد وشهریورماه ۱۳۵۸ به این ترتیب بود: «میشل» به کارگردانی هوشنگ حسامی و «زیبا» به کارگردانی اسماعیل خلج در تئاتر شهر ، «بازرس» به کارگردانی اسماعیل پورسعید در تئاتر پارس، «حر» کارگروه هنری هجرت درمرکز فرهنگی میثم(کاخ جوانان سابق)، «هنگامی که حادثه اخطار می‌شود» کار مشترک صدیق شریف و ناصر هاشمی در تالار مولوی،«سیاه زمان»در دانشگاه پلی تکنیک و….(اطلاعات۱۳۵۸/۲۶/۲۰،ص۳)

بیشتر کسانی که درگیر تئاتر انقلاب بودند یا پس از مدتی به کشورهای دیگر پناه بردند و یا مانند نعلبندیان در انزوا جان خویش را ازدست دادند. سعید سلطان‌پور هم که در آن دوران با اجراهای «عباس آقا کارگر ایران ناسیونال» و کارناوال «مرگ بر امپریالیسم» انقلاب در نمایش را به خیابان‌ها آورد، در ابتدای سال ۱۳۶۰ دستگیر و اعدام شد.

در همین زمان بهرام بیضایی از اجرای متن جدیدش با عنوان «مرگ یزدگرد» در آینده نزدیک خبر داد. همچنین کمیته (I.T.I) در ایران برای تشکیل مرکز ملی تئاتر در ایران، جلسه‌ای تشکیل داد که در این جلسه تقاضای همکاری برای برگزاری هفته تئاتر کودک در بهمن  و همچنین بررسی اساس‌نامه برای راه‌اندازی مطرح شد.(کیهان۱۳۵۸/۵/۳۰،ص۲)

اما با حوادثی که پیش آمد اوضاع به گونه دیگری رقم خورد. سفارت آمریکا در ایران توسط دانشجویان پیرو خط امام اشغال شد و دولت موقت هم در اعتراض به تداخل وظایف نهادهای انقلابی استعفا کرد. ضمن این‌که پیش از این روزنامه آیندگان توقیف شده بود و روزنامه‌های کیهان و اطلاعات هم به نفع بنیاد مستضعفان مصادره شده بودند. برنامه‌ها و سیاست‌های فرهنگی دولت هم به پیروی از این اتفاقات در حد برنامه باقی ماند و به مرحله اجرا نرسید. هرچند که همین نبود سیاست‌گذاری منجر به نبود نظارت و سانسور شده بود و تئاتر بهتر از هر زمان دیگر تولید و اجرا می‌شد. دانشگاه‌ها، فضاهای مناسبی برای مباحثه ایدئولوژیک وتبلیغات حزبی شده بودند تا این‌که پس از اعتراضاتی که در فروردین۱۳۵۹ در سخنرانی «اکبر هاشمی رفسنجانی» در دانشگاه تبریزرخ داد، رهبر انقلاب در حکمی دستور به اجرای انقلاب فرهنگی در دانشگاه‌ها داد. تمامی دانشگاه‌ها موظف شدند تا ۱۴ خرداد امتحانات خود را برگزار کنند و پس از آن به صورت کامل تعطیل شوند تا دانشگاه‌ها تصفیه و تزکیه شوند . توقیف روزنامه‌های منتقد، تعطیلی دانشگاه‌ها، درگیری‌های بین نیروهای داخلی انقلاب، حذف نیروهای انقلابی غیرهمسو با اسلامی‌شدن انقلاب  و همچنین اتفاق بزرگ پس از انقلاب یعنی جنگ با عراق، مجال اندیشیدن به هرگونه سیاست‌گذاری فرهنگی و به پیروی از آن توجه به تئاتر و سازمان‌دهی آن را گرفته بود. اداره  برنامه‌های تئاتر به فعالیت خود ادامه می‌داد و سندیکای تئاتر هم برای نظم و سازمان‌دهی صنفی تلاش می‌کرد. در سال۱۳۵۹ از ۲۲ تا ۲۹بهمن، سندیکای تئاتر فستیوال تئاتر انقلاب را همراه با مبارزات ضد امپریالیستی مردم در تئاترهای خیابان لاله‌زار برگزار کرد.(صحنه ی معاصر،ش۲،ص۱۰)

درسال۱۳۵۹ ،«عباس دوزدوزانی» به عنوان وزیر ارشاد منصوب و نام وزارت ارشاد ملی به «وزارت ارشاد اسلامی» تبدیل شد. همچنین برخی واحدهای وزارت فرهنگ و آموزش عالی از این وزارت خانه جدا و به واحدهای وزارت ارشاد اسلامی اضافه شدند. در بین این واحدها مجموعه تئاتر شهر، تالار رودکی و تالار سنگلج هم وجود داشت و در واقع همه فعالیت‌های نمایشی زیر نظر متمرکز وزارت ارشاد اسلامی قرار گرفت. با نام‌گذاری جدید و به قدرت رسیدن احزابی با ایدئولوژی‌های مذهبی و دیدگاه‌های خاص خود، به تدریج فضای هنری و به تبع آن فضای تئاتر و نمایش تحت تأثیر این موضوع قرار گرفت. در میان معاونت‌های وزارت ارشاد اسلامی معاونتی به نام معاونت امور هنری شکل گرفت. مرکز هنرهای نمایشی زیر نظر این معاونت، مسئول اصلی تئاتر و هنرهای نمایشی بود و سرپرست آن «کمال حاج سید جوادی» تعیین شد. مرکز هنرهای نمایشی به تدریج قدرتمند‌تر شد و همه فعالیت تئاتری کشور را زیر پوشش خود گرفت. اما هیچ قدرتی در برخورد‌هایی که با دست‌اندرکاران انقلابی تئاتر می‌شد نداشت. بیشتر کسانی که درگیر تئاتر انقلاب بودند یا پس از مدتی به کشورهای دیگر پناه بردند و یا مانند نعلبندیان در انزوا جان خویش را ازدست دادند. سعید سلطان‌پور هم که در آن دوران با اجراهای «عباس آقا کارگر ایران ناسیونال» و کارناوال «مرگ بر امپریالیسم» انقلاب در نمایش را به خیابان‌ها آورد، در ابتدای سال ۱۳۶۰ دستگیر و اعدام شد.

تعدادی از اهالی تئاتر هم با راه‌اندازی «مرکز ملی تئاتر» با همراهی یونسکو تلاش کردند تا اعمال سلیقه و نفوذ از جانب دولت را کاهش دهند، اما گذشت زمان خود گویای همه چیز است.

این یادداشت خلاصه‌ای است از متنی که پیش از این در شماره ۲۶ مجله شبکه آفتاب منتشر شده.

منبع: میدان

نظری بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *